Jan Miodek: Sąsiad, bo ze mną siedzi

    Jan Miodek: Sąsiad, bo ze mną siedzi

    Jan Miodek

    Gazeta Wrocławska

    Aktualizacja:

    Gazeta Wrocławska

    Jan Miodek: Sąsiad, bo ze mną siedzi

    ©Tomasz Hołod

    Oto fragment fascynujących wspomnień "Z Janówki w świat" prof. Mieczysława Chorążego, wybitnego lekarza, wieloletniego kierownika Zakładu Biologii Nowotworów Centrum Onkologicznego w Gliwicach: "Praca w zastronku była uciążliwa, było tam gorąco i duszno, płuca dławił pył i wysychało w gardle. Zejście z zastronka było wyczynem dość karkołomnym, szczególnie gdy ułożone snopy sięgały powyżej belek lub jeszcze wyżej, gdzieś tam pod szczyt dachu".
    Jan Miodek: Sąsiad, bo ze mną siedzi

    ©Tomasz Hołod

    Bardzo mnie on rozczulił, bo przypomniał wakacje na wsi u babci i wspaniałe chwile dziecięcych zabaw w zastronku, tyle że zwał się on u nas - jak i na przeważającym obszarze Polski - sąsiekiem (rodzinna Janówka Profesora Chorążego to okolice Białej Podlaskiej). Sąsiek zaś to niezwykle interesujące słowo, z archaicznym przyimkiem-przedrostkiem są-, funkcyjnym odpowiednikiem z, ze, oznaczającym "wspólność, bycie razem".
    Z etymologiczno-morfologicznego punktu widzenia zatem sąsiek to "przestrzeń obok miejsca, na którym się siecze" (znaczenie realne: "część stodoły, gdzie składa się zboże, siano, słomę"; sąsieki pełne żyta, złożyć zboże do sąsieka).

    Nietrudno się teraz domyślić, że sąsiad, oznaczający "tego, kto mieszka w pobliżu kogoś, na terenie graniczącym z danym terenem" (miły sąsiad, hałaśliwy sąsiad, bliski sąsiad, dobry sąsiad, dokuczliwy sąsiad), ma w sobie tę samą cząstkę morfologiczną są- i dosłownie oznacza "tego, który ze mną siedzi".

    Obecna w dawnych słownikach sążyca - "żyto na pół z pszenicą", jak informuje "Słownik języka polskiego" wydany w r. 1861 w Wilnie przez Maurycego Orgelbranda - to pierwotna sąrżyca, czyli wyraz także kryjący w sobie przyimek-przedrostek są- oraz dawną reż "żyto" (od owej rży pochodzi rżysko - "pole po skoszeniu rosnących na nim zbóż; ściernisko").

    Mieszkańców Sępólna Krajeńskiego, Sępólna Wielkiego oraz wrocławskiej dzielnicy Sępolno przy okazji dzisiejszego odcinka informuję, że ich nazwy z oboczną do są- cząstką sę- oznaczały kiedyś "stykające się pola".

    Na koniec zaś - krótka historia rzeczownika sumienie. Jego źródeł trzeba upatrywać w łacińskiej formie conscientia znaczącej dosłownie tyle, co "bycie, obcowanie z wiedzą o sobie, samoświadomość" (con, cum - "z kimś, z czymś, razem z kimś, z czymś", scientia - "wiedza"; do dziś w języku angielskim i francuskim conscience). Nasi przodkowie skalkowali, dosłownie przetłumaczyli ją na sąmnienie (są + mnienie "mniemanie"). To ostatnie natomiast przekształciło się w dzisiejsze sumienie. A dlaczego tak się stało?

    Wymiana ą, ę na u jest bardzo typowa w językowym świecie słowiańskim: dzisiejsza para wyrazowa wnuk, wnuczka jeszcze zupełnie niedawno miała swoje warianty wnęk, wnęka - tak jak mamy postacie słowne poręczyć - poruczyć, smęcić się - smucić się, smętek - smutek, łękotka, łąkotka - łuk, Kęty, Kąty - Kutno, ukr. Kuty; naszym formom typu ząb, dąb, zęby, dęby także z reguły odpowiadają w innych słowiańskich językach brzmienia dub, zub, duby, zuby. W wypadku zaś przekształcenia mnienia w mienie dał o sobie znać odwieczny mechanizm przesadnej poprawności, czyli hiperpoprawności. Ponieważ w północnych rejonach Polski - zwłaszcza na Kurpiach - grupa głoskowa mi realizowana jest jak mń (mniasto, mniałem, mniód - zamiast miasto, miałem, miód), na wszelki wypadek Bogu ducha winne sumnienie - chciałoby się powiedzieć żartobliwie - "poprawiono" na sumienie i ono stało się formą wyłączną.

    Dopowiem, że znam parę osób, które - ulegając identycznemu mechanizmowi psychologiczno-językowemu - mówią o ziemiakach, a nie o ziemniakach!

    Czytaj także

      Komentarze

      Dodajesz komentarz jako: Gość

      Dodając komentarz, akceptujesz regulamin forum

      Liczba znaków do wpisania:

      zaloguj się

      Najnowsze wiadomości

      Zobacz więcej

      Najczęściej czytane

      Polecamy

      Wideo

      Gry On Line - Zagraj Reklama