Jan Miodek: Cmentarz i smętarz, zgon i skon

    Jan Miodek: Cmentarz i smętarz, zgon i skon

    prof. Jan Miodek

    Gazeta Wrocławska

    Aktualizacja:

    Gazeta Wrocławska

    W słynnej powieści Petera Esterhazy'ego "Harmonia caelestis" - w tłumaczeniu Teresy Worowskiej - przeczytać można: "Widziało się ich w godzinie skonu ojczyzny", "Z powodu licznych zgonów zostałem opiekunem albo zarządcą trzynastu niepełnoletnich". Dlaczego w pierwszym zdaniu pojawiła się forma skon, a w drugim zgon? Czemu we współczesnej polszczyźnie mamy tylko tę drugą?
    Jan Miodek: Cmentarz i smętarz, zgon i skon
    Wyłączny dziś zgon, utworzony od czasownika zgonić, przez wieki znaczył tyle, co "spęd, spędzenie, zegnanie". Knapiusz w Thesaurusie z roku 1621 objaśnia zgon jako "spędzanie ryb do sieci", ale już Linde w swym XIX-wiecznym słowniku, cytując Knapiusza, dodaje, że zgon bardzo często bywa używany w znaczeniu "ostatniego oddechu, zejścia, czyli śmierci". Oczywiście, brzmieniowe podobieństwo do form konać, skonać odegrało w tej znaczeniowej ewolucji najistotniejszą rolę.

    Słownik języka polskiego z roku 1861, wydany w Wilnie przez Maurycego Orgelbranda, przypisuje rzeczownikowi zgon aż pięć znaczeń: "napędzanie, spędzanie z wielu punktów do jednego, napędzanie ryb do sieci, połów", "wygnanie, wypędzenie, zegnanie skądś", "rozstanie się duszy umierającego z ciałem, ostatni oddech, zejście, śmierć, skon", "upadek, zguba, koniec ostateczny", "ostatnia toń, na którą niewód zaciągają".
    Jak zatem widać, zgon i skon traktowane są tam synonimicznie, czego potwierdzeniem jest odrębne hasło słownikowe skon - "skonanie, zgon, ostatni życia koniec, śmierć; koniec, skończenie; szczęt (do skonu zbić nieprzyjaciela)".

    We współczesnych słownikach skon uznawany jest za wyraz przestarzały, książkowy. Tłumaczka Esterhazy’ego Teresa Worowska w takim właśnie celu - archaizującej stylizacji - go użyła. Zgon też jest stylistycznie nacechowany, ale nie ma takiego charakteru w powszechnie używanych konstrukcjach typu stwierdzić zgon czy akt zgonu.

    Dodajmy, pozostając w tym kręgu semantycznym, że w przeszłości rywalizowały też ze sobą rzeczowniki cmentarz i smętarz. A i wielu współczesnych Polaków myśli: może istotnie powinien to być smętarz, na którym ludzie się przecież smęcą?
    Że taka postać była używana, informuje wspomniany wyżej Słownik języka polskiego z roku 1861: smętarz - cmentarz "miejsce grzebania umarłych, grobowisko (wzdłuż i poprzek smętarz zbiega; ,świat cały jest obszernym smętarzem pamiątek)".

    Wariantywne były też długo brzmienia cmyntarz i smyntarz. Ostatecznie jednak utrwalił się w języku literackim cmentarz. Bo też i wyraz ten nie ma nic wspólnego ze smętkiem czy smęceniem się, lecz pochodzi od łac. cimeterium (z greckiego koimeterion - "miejsce spoczynku"). Smęcenie się i smętek natomiast - oboczne wobec smucenia się i smutku - to słowa oparte na rdzeniu męt, tworzące rodzinę wyrazową z takimi formami, jak zamęt, odmęt, mącić czy mętny.

    Czytaj także

      Komentarze (2)

      Dodajesz komentarz jako: Gość

      Dodając komentarz, akceptujesz regulamin forum

      Liczba znaków do wpisania:

      zaloguj się

      Autor komentarza nie dodał zdjęcia
      Miodek, to największy matacz języka polskiego o jakim świat kiedykolwiek słyszał.

      LK (gość)

      Zgłoś naruszenie treści / 2

      Największą słowną bzdurę, która może być zwykłym błędem kogoś sławnego traktuje jako "bóstwo" i dopuszcza do stosowania aby komplikować życie. Tylko po co? Polacy pukają się w czoła, a obcokrajowcy...rozwiń całość

      Największą słowną bzdurę, która może być zwykłym błędem kogoś sławnego traktuje jako "bóstwo" i dopuszcza do stosowania aby komplikować życie. Tylko po co? Polacy pukają się w czoła, a obcokrajowcy baranieją.zwiń


      Autor komentarza nie dodał zdjęcia
      Miodek to prawdziwy anon

      Anoni (gość)

      Zgłoś naruszenie treści

      Dla bóló dópy takich jak ty.

      Najnowsze wiadomości

      Zobacz więcej

      Najczęściej czytane

      Polecamy

      Wideo

      Gry On Line - Zagraj Reklama